Спевы Сербскай Праваслаўнай Царквы

Літургія СПЦ.

Дзіўна Любоевіч. Αγνή Παρθένε (Агні Парфэнэ – Чыстая Дзева). (Грэцкая мова).

Дзіўна Любоавіч. Ἄξιόν ἐστιν (Аксіон Эсцін – Дастойна Ёсць). (Грэцкая, царкоўнаславянская мова).

Дзіўна Любоаыіч. Κύριε ἐλέησον (Кірые Елеісон – Гасподзь, памілуй). (Грэцкая мова).

Дзіўна Любоевіч. Χριστός ανέστη (Хрыстос анэсці – Хрыстос Уваскрос). (Грэцкая мова).

Рэпартаж аб канцэрце Дзіўны Любоевіч ў Менску.

Галоўная праваслаўная святыгя Сербіі – храм св. Савы.

Па паведамленні візантыйскага імператара Канстанціна VII Багранароднага, першы масавы хрост сербаў адбыўся пры візантыйскім імператары Іракліі (610-641 гг.). Далейшы распаўсюд хрысціянства ўсходняга абраду адбыўся сярод сербаў у IX стагоддзі, калі ў 869 г. па просьбе князя Муціміра візантыйскі імператар Васіль I Македонец паслаў да іх грэцкіх святароў. Канчатковаму замацаванню хрысціянства ў сербаў шмат у чым паспрыяла дзейнасць святых Кірылы і Мятода. Ўплыў місіі асветнікаў славян асабліва ўзмацніўся, калі іх вучні, сярод якіх былі святыя Клімент і Навум, перасяліліся з Маравіі ў Ахрыдскі край.

У 1219 годзе са згоды «Нікейскага» (у Канстанцінопалі тады была Лацінская імперыя) патрыярха Мануіла I Сербскую Царкву ўзначаліў аўтакефальны архіепіскап. Мануіл I высьвяціў свяціцеля Саву (Неманіча) у сан архіепіскапа. Па вяртанні на радзіму свяціцель заняўся сваёю Царквою. Ён заснаваў восем новых епархій, епіскапамі у якіх паставіў сваіх вучняў – Хіландара і Студзяніцы. У розныя краі сербскіх зямель дасылаліся святары з даручэннем прапаведаваць і здзяйсняць царкоўныя Таямніцы. У жыццё сэрбскіх манастыроў ўводзіліся традыцыі і статуты Афонскае гары, манастыроў Малой Азіі і Палестыны. Пасля завяршэння будаўніцтва Жычскага манастыра ў яго была перанесеняа рэзідэнцыя Архіепіскапа. У Жычы збіраліся памесныя саборы Сербскай Царквы, у якіх прымалі ўдзел усе біскупы, ігумены і шматлікія святары. З-за слабой абароненасці Жычы знаходзіцца ў ёй было небяспечна, асабліва пасля нашэсця татараў (1242), а пазней – балгараў і куманаў (1253). Таму архіепіскап Арсен I (1233-1263) перанёс катэдру з Жычы ў Печскі манастыр, заснаваны свяціцелем Савам. Архіепіскапы, у залежнасці ад абставін, знаходзіліся то ў Печы, то зноў у Жычы. Такое перасоўванне працягвалася да канца XIII ст., калі рэзідэнцыя была канчаткова перанесеная ў Печ. На Саборы, скліканым каралём Сербіі Стэфанам Душану ў Скоп’е ў 1346 г. Печскае архіепіскапства атрымала статус Патрыярхату з рэзідэнцыяй Патрыярха ў горадзе Печ, што было прызнана Канстанцінопалем ў 1375 годзе.

У 1459 г., пасля падзення Сербскай дзяржавы і анэксіі яе зямель Асманскай імперыяй, патрыярхат быў скасаваны. Пры гэтым чарнагорская мітраполія захавала сваю самастойнасць ад Канстанцінопаля і разглядала сябе як пераемніцу Печскай патрыярхіі. Печскі патрыярхат быў адноўлены ў 1557 г. і потым зноў скасаваны ў 1766 г.. Царква (гэта значыць праваслаўнае насельніцтва) у Сербіі кіравалася фанарыотскімі епіскапамі.

У сувязі з адступленнем аўстрыйскіх войскаў у ходзе вайны з Турцыяй значная колькасць сербаў на чале з патрыярхам сербскім Арсенам III Черноевічам, якія былі на баку Аўстрыі, ў 1690 годзе па запрашэнні імператара Леапольда I перасяліліся на поўнач, на тэрыторыю Габсбургскай імперыі. Імператар, маючы патрэбу ў людскіх рэсурсах для працягу вайны, прадаставіў сербам і праваслаўнай царкве асаблівы прывілеяваны статус на тэрыторыі Габсбургскай манархіі, дзе ў 1690-я гады Арсенам была створана адасобленая царкоўная арганізацыя, кіраваная сербскім клірам. Цэнтр створанай такім чынам у Аўстрыйскай імперыі сербскай ерархіі з 1713 году знаходзіўся ў Карловіцы; аўтаномная (пасля аўтакефальная) Карловіцкая мітраполія была ў 1710 г. прызнаная патрыярхам Печскім Калінікам I.

Кіраўніцтва Карловіцкой мітраполіі мела духоўную ўладу над сербамі Вугорскага каралеўства, грамадзянскай Харватыяй і над часткай праваслаўных румынаў імперыі Габсбургаў. У 1848 г. Карловіцкая мітраполія была ўзведзеная ў ранг патрыярхату. З 1870-х г. у Трансільванскай і Букавінскай мітраполій з’явілася найшырэйшая аўтаномія.

Па здабыцці Сербіяй аўтаноміі ў складзе Асманскай імперыі (1815 г.), у Белградзе, у студзені 1832 года пад юрысдыкцыяй Канстантынопальскага патрыярхату была заснаваная аўтаномная мітраполія. З усталяваннем міжнародна прызнанага дзяржаўнага суверэнітэту і незалежнасці Княства (пасля Берлінскага кангрэсу) Белградская мітраполія ў 1879 г. атрымала аўтакефалію ад Канстантынопальскай патрыярхіі.

Адноўленая праваслаўная царква неўзабаве апынулася падпарадкаванай дзяржаве. У 1862 г. у Сербіі быў прыняты Закон аб ворганах царкоўнай улады праваслаўнай веры, які прадугледжваў, што чальцы кансісторыі павінны былі зацвярджацца князем (як і працаўнікі іх канцэлярый), прыносіць яму клятву як грамадзянскія суддзі і выконваць агульнаграмадзянскія законы. Акрамя таго, кансісторыі былі абавязаныя выконваць агульнадзяржаўныя законы і атрымлівалі заробак як чыноўнікі. Акрамя таго, гэты закон абмежаваў цэрквы і манастыры ў праве распараджэння нерухомай маёмасцю – для яго продажу, куплі, дарэння, здачы ў арэнду патрабавалася згода міністэрства. Закон таксама абмежаваў правы Архірэйскага сабора, любое важнае рашэнне якога зараз павінна было зацвярджацца ў Міністэрстве асветы і рэлігійных справаў. Нават абраны саборам новы архіепіскап не мог быць хіратанізаваным, пакуль не будзе зацверджаны князем. Раз у тры гады кожны архірэй павінен быў аб’ехаць сваю епархію і справаздачу пра паездку накіраваць Архірэйскаму сабору, які перадаваў яго Міністэрству.

У 1859 г. Бялградскую мітраполію ўзначаліў мітрапаліт Міхал (Йованавіч). У 1882 г. кантроль над царквой быў узмоцнены – зараз мітрапаліта выбіраў ня сабор, а спецыяльны ворган, які ўключаў Архірэйскі сабор і прадстаўнікоў грамадзянскіх уладаў (міністра асветы і рэлігійных спраў, старшыняў Дзяржаўнага савету і касацыйнага суда, а таксама пяць членаў Скупшчыны). Пасля абрання мітрапаліт павінен быў быць зацверджаны ў сане каралём. Архірэі сталі атрымліваць дзяржаўны заробак. 20 сакавiка 1883 г., нягледзячы на ​​пратэсты шэрагу сербскіх епіскапаў, былі праведзеныя выбары (без удзелу архірэяў) мітрапаліта, якім стаў архімандрыт Феадосі (Мраовіч) (1883-1889 гг..). Яго сакру з дазволу імператара Франца-Ёсіфа здзейсніў Патрыярх Карловіцкі Герман (Анджэліч) (1882-1888 гг..). Незадаволеныя архірэі былі знятыя з пасадаў, а іх епархіі ў 1886 году скасаваныя каралём. Са змяненнем палітычнай сітуацыі (адрачэнне караля Мілана ад пасаду) у краіне мітрапаліт Феадосі ў 1889 годзе сышоў на супакой, а мітрапаліт Міхал быў вернуты.

У 1890 г. быў прыняты новы Закон аб царкоўных уладах ўсходне-праваслаўнай царквы, які абвясціў праваслаўе дзяржаўнай рэлігіяй краіны і зафіксаваў падзел Сербіі на пяць епархій. Архірэйскі сабор зноў складаўся толькі з архірэяў, але падпарадкаванне іх каралеўскай уладзе захоўвалася: для паездкі мітрапаліту або епіскапу за мяжу трэба было браць дазвол ад караля, епіскап да хіратоніі павінен быў быць зацверджаны каралём, а пасля яе прызначаўся на епархію каралеўскім указам. Закон 1890 г. замацаваў абранне мітрапаліта Архерэйскім саборам, але з удзелам дзяржаўных чыноўнікаў і са сцвярджэннем каралём абранага кандыдата. Таксама закон зафіксаваў абавязковае дзяржаўнае ўтрыманне архірэяў. Гэты закон з некаторымі зменамі дзейнічаў да 1918 г..

Па ўтварэнні ў 1918 г. Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў (з 1929 г. – Югаславія), якое аб’яднала Сербію з македонскім і албанскім насельніцтвам, Каралеўства Чарнагорыю, землі былой Аўстра-Венгрыі (Боснія і Герцагавіна; Харватыя; Славенія; Банат, Бачка і Барання) , у адпаведнасці з рашэннямі канферэнцый сербскіх епіскапаў і са згоды Сінода патрыярхіі, адбылося аб’яднанне праваслаўных цэркваў Сербіі, Чарнагорыі і Аўстра-Венгрыі ў адзіную Сербскую Царкву, якая атрымала дзяржаўна-прававую санкцыю указам рэгента Аляксандра Карагеаргіевіча 17 чэрвеня 1920 г..

Міжваенны перыяд стаў эпохай росквіту сербскага праваслаўя. У 1920 г. быў адкрыты Багаслоўскі факультэт Бялградскага універсітэту. З пачатку 1920-х г. у Югаславіі, чыста сельскай на той час краіне, якая дагэтуль ня мела установаў вышэйшай праваслаўнай багаслоўскай адукацыі, знаходзілася значная колькасць (каля 44.000 у пачатку 1920-х г.) уцекачоў з Расейскай імперыі, большасць з якіх былі асобы з вышэйшай і сярэдняй адукацыяй: ваенныя, навукоўцы, духавенства на чале з мітрапалітам Кіеўскім Антоніем Храпавіцкім. Рускім архірэям на чале з мітрапалітам Антоніем было дазволена стварыць у Сремскіх Карлаўцах уласны царкоўны цэнтр, які з паловы 1920-х г. прэтэндаваў на юрысдыкцыю над усімі расейскімі парафіямі і епархіямі за межамі СССР.

У 1929 г. па новай канстытуцыі Сэрбская праваслаўная царква была фармальна аддзеленая ад дзяржавы, але пры гэтым засталася пад кантролем манарха: кароль захаваў права зацвярджаць кандыдатуры архірэеў, а па законе 1930 г. ў выбарах патрыярха ўдзельнічалі не толькі архірэі, але і дзяржаўныя чыноўнікі.

У 1930-я гады Сэрбская патрыярхія актыўна супрацьдзейнічала збліжэнню Югаславіі з Ватыканам. Асабліва жорсткая барацьба рапалілася вакол канкардату са Святым пасадам, ратыфікаваным Скупшчынай Югаславіі ў ліпені 1937 г. па прапанове рэгента Югаславіі Паўла Карагеаргіевіча. Супраць канкардату выступіў патрыярх Варнава Росіч у мемарандуме, накіраваным 3 снежня 1936 г. прэм’ер-міністру Югаславіі Стаядзінавічу. 24 ліпеня памёр патрыярх Варнава; яго пахаванне ператварыліся ў масавую антыўрадавую дэманстрацыю. У выніку канкардат быў дэ-факта адменены, бо ня быў пасланы для зацвярджэння ў сенат і не атрымаў сілу закону.

У камуністычны перыяд Сербская Царква таксама падвяргалася ўціскам з боку дзяржавы. Абвастрыліся нацыяналістычныя тэндэнцыі. Імкненне ўладаў кантраляваць сербскую дыяспару прывяло да яе расколу: у 1963 г. была ўтвораная Свабодная сэрбская праваслаўная царква. У 1967 г. пад ціскам уладаў была абвешчаная некананічныя Македонская праваслаўная царква.

Пасля распаду Югаславіі, у тым ліку і выхаду Чарнагорыі з саюзу з Сербіяй (2006 г.), Сэрбская патрыярхія працягвае прэтэндаваць на юрысдыкцыю над усімі праваслаўнымі хрысціянамі ва ўсіх краінах на тэрыторыі былой Югаславіі, нягледзячы на ​​існаванне некананічных Чарнагорскай праваслаўнай царквы і Македонскай праваслаўнай царквы (адзінай прызнанай дзяржавай праваслаўнай арганізацыі ў Паўночнай Македоніі). У інтэрв’ю газеце “Палітыка” у лютым 2019 г. (неўзабаве пасля атрымання аўтакефаліі Царквой Украіны) Патрыярх Канстантынопальскі Варфаламей заявіў наступнае: “Розніца штоі да Ўкраіны, кананічна і эклезыялагічна, складаецца ў тым, што Расея ўварвалася і акупавала Кіеўскую мітраполію, якая ёй ніколі не была саступлена, у той час як да Сербіі належыць усё, што яна мае, і кананічна і эклезыялагічна. Гэта азначае, што Сусветны Патрыярхат не мае намеру ўносіць змены ў Статут Сербскай Праваслаўнай Царквы альбо змену яе мяжы – без наяўнасці згоды і супрацоўніцтва”.

На папярэднюю старонку. Царкоўныя спевы.

На галоўную старонку